این گیاه در مناطق مختلف جهان وجود دارد و از خواص زرشک در موارد بسیاری استفاده می شود . ایران بزرگترین تولیدکننده زرشک در دنیا می باشد.

خواص زرشک

رویش گیاه زرشک

زرشک درختچه ای است دارای ساقه ای خاردار که ارتفاع آن تا 4 متر نیز میرسد . چوب این درخت قهو ه ای ، قرمز و یا زردرنگ می باشد . برگهای آن بیضی شکل با دندانه های اره ای و گلهای آن خوشه ای و زردرنگ است . شاخه های زرشک تیغ زیادی درد . میوه زرشک قرمز رنگ ، گوشتی  بیضوی شکل و دارای طعمی ترش است .

قسمت های مختلف آنها شامل ریشه، برگ، پوست و میوه از گذشته های دور در ایران به عنوان دارو استفاده می شده است. به ریشه درخت زرشک آئر خیس گفته می‌شود. زرشک بومی مناطق معتدل و نیمه استوایی اروپا، آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی و جنوبی است. کشور ایران بزرگترین تولیدکننده زرشک در دنیا است که در این میان استان خراسان و شهرستان قائنات با در اختیار داشتن نزدیک به ۹۷ درصد از اراضی زیرکشت این محصول، تولید ۹۵ درصد از زرشک دنیا را در اختیار دارد.

زرشک در دوران گذشته

تاريخ استفاده از زرشک و خواص آن  در طب چينی و سنتی به حدود  3000سال قبل برميگردد. ریشه زرشک با نام سنتی مومیایی از قدیم برای درمان تب مالت در منطقه چهار و محال و بختیاری کاربرد داشته است. اين گياه به دليل داشتن ترکيبات آلکالوئيدي (بربرين) تأثير زيادي در درمان انواع بيماريها داشته که مهمترين آن شامل ليشمانيوزيس، جلوگيري از رشد باکتريها، کاهش انقباض عضلات صاف، کاهش التهاب، جلوگيري از تجمع پلاکتها، تحريک ترشح صفرا، کاهنده فشار خون، ادرار آور و … ميباشد.

ترکیبات شیمیایی زرشک

برخي از آلکالوئيدهای اين گياه شامل بربرين، ژاتروريزين، اکسي اکانتين، بربامين و غيره است. عصاره اتانولی ریشه زرشک دارای آلکالوئیدی به نام اکسی کانتین است که دارای خاصیت آنتی اکسیدانی و ضدالتهابی است. تحقيقات اخير اثرات ضددرد، ضدالتهاب و ضدسرطانی ريشه اين گياه را نشان داده است.

مطالعات نشان ميدهد که آلکالوئيدهای گياه زرشک قادرند ايمنی به ­واسطه سلولهای T را افزايش دهند. پوست و ريشه اين گياه نسبت به بخشهاي هوايی، مواد موثره بيشتري (آلکالوئيدها) دارند. آلکالوئيدها با کم کردن آندروژنها منجر به آتروفی سلولهای اپيتليال شده و از تأثير آندروژن بر روي بافت جلوگيری مينمايد و بدين ترتيب موجب درمان سرطان ميشوند و مصرف بالاي بربرين ميتواند باعث فلج تنفسی و حتی مرگ شود.

درمان بیماری ها با زرشک

از خواص زرشک می توان به اثر ضد تومور، ضد میکروبی و کاهنده اختلالات عصبی و هم چنین در پیشگیری از اختلالات عروق کرونر قلب اشاره کرد زرشک کاهنده میزان گلوکز خون و باعث حساسیت بیشتر به انسولین می گردد.گياه زرشک داراي خاصيت آنتی هيستامينی و آنتي کولينرژيکي است.

زرشک در آیورودا

زرشک، گیاه تلخی است با انرژی گرمازای خاصی(پرابهاوا) که به آن خاصیت از بین بردن آما و سم زدایی می دهد. به طور عمومی می توان آن را مانند سایر گیاهان تلخ با خاصیت کاهندهﻯ پیتا و افزایندهﻯ واتا در نظر گرفت. اما در واقع احتمال اینکه زرشک واتا را برانگیخته کند به نسبت سایر گیاهان تلخ کمتر است. به خصوص اگر با زردچوبه ترکیب گردد.

زرشک کبد را پاکسازی و فعالیتش را تنظیم می کند.

برای کاهش آما و چربی از بدن باید آن را با زردچوبه ترکیب نمود. اگر مقدار زردچوبه دو برابر میزان زرشک باشد، این ترکیب در مقابله با دیابت هم به کار می آید. برای کنترل پیتا می توان زرشک را با خوک طلایی یا برگ گیاه نیم ترکیب نمود.

خواص زرشک در طب ایرانی

زرشک از نظر طب قدیم ایران سرد و خشک است، این گیاه قابض، صفرا آور، اشتها آور، مسهل و تنظیم کننده قلب و کبد است.

مقدار 20-10 گرم پوست ریشه یا ساقه و یا میوه زرشک را در یک لیتر آب ریخته و آنرا بجوش بیاورید سپس آنرا از روی اجاق برداشته بگذارید برای مدت 10 دقیقه بماند . این جوشانده را صاف کرده و با شکر یا عسل شیرین کنید . مقدار مصرف روزانه آن سه فنجان در فاصله بین غذاهاست .

آب زرشک یکی از نوشیدنی های محبوب ایرانی هاست. همچنین مربای زرشک از جمله مرباهای رایجی است که خاصیت درمانی هم دارد. مشهور است که کبد را از سموم پاکسازی می کند و بهترین دارو برای رفع تصلب شرائین و پایین آوردن فشار خون و رفع غلظت خون است. خوردن آن برای بیماران مبتلا به مشکلات ریوی منع گردیده است.

لینک های مرتبط

https://www.hindawi.com/journals/omcl/2019/6183965

http://ijbms.mums.ac.ir/article_8690.html

منابع

آزادی ر، .8366فلور ایران تیر زرشک. موسسه تحقیقات و جنگلها و مراتع کشور.

Meliani N, Dib Mel A, Allali H, et al. Hypoglycaemic effect of Berberis vulgaris L. in normal and streptozotocin-induced diabetic rats. Asian Pac J Trop Biomed 2011; 1: 468-71.

.Fournet A, Barrios AA, Munoz V, et al. 2- substituted quinoline alkaloids as potential
antileishmanial drugs. Antimicrob Agent  Chemother 1993; 37: 859-63.

Montalleb G, Hanachi P, Kua SH, et al. Evaluation of phenolic content and total antioxidant activity in Berberis vulgaris fruit extract. J Biol Sci 2005; 5: 618-53.

Derosa G1, Maffioli P, Cicero AF. Berberine on metabolic and cardiovascular risk factors: an analysis from preclinical evidences to clinical trials. Expert Opin Biol Ther. 2012 Aug;12(8):1113-24.

نام علمی Berberis Vulgaris
نام سانسکریت داروهاریدرا (Daruharidra) به معنای چوب زردچوبه، به دلیل خواص مشترکش با زردچوبه
بخش مورد استفاده ریشه، میوه
مزه و انرژی گیاه تلخ،گس / گرم
تاثیر بعد از هضم(ویپاکا) تند/ PK- ، V+
بافت تحت تاثیر پلاسما، خون، چربی
دستگاه تحت تاثیر دستگاه گردش خون، گوارش
خواص تونیک تلخ، تصفیه کننده، تب بر، مسهل، ضد انگل، آنتی باکتریال، ضد قارچ
موارد تجویز تب (حاد و مزمن)، بزرگی کبد و طحال، تورم مفاصل، آکنه، جوش، اسهال خونی مزمن (میکروبی)، یرقان، هپاتیت، دیابت
احتیاط واتای بالا، تحلیل بافت
نحوهﻯ آماده سازی جوشانده، پودر (250 تا 1 میلی گرم)، قی دارویی، خمیر